Барьцалдах шинжлэх ухааны гайхамшиг
1920 онд Жон Ф. Сайп (John F. Sipe) Нью-Йорк хотын мах боловсруулах дүүрэгт, нядалгааны газрын шалан дээр ажилладаг байв. Тэр өдөржин дотор эрхтэн, гэдэс цувиаг шүүрдэж машин руу хийдэг, харин хөлөндөө зузаан резинэн ултай ажлын гутал өмсөнө — тэр гутал нь гялгар, нойтон шал дээр байнга халтираад л… Унах нь дэндээд ирэхэд Жон өөрөө туршиж үзэхээр шийджээ.

1920 онд Жон Ф. Сайп (John F. Sipe) Нью-Йорк хотын мах боловсруулах дүүрэгт, нядалгааны газрын шалан дээр ажилладаг байв. Тэр өдөржин дотор эрхтэн, гэдэс цувиаг шүүрдэж машин руу хийдэг, харин хөлөндөө зузаан резинэн ултай ажлын гутал өмсөнө — тэр гутал нь гялгар, нойтон шал дээр байнга халтираад л… Унах нь дэндээд ирэхэд Жон өөрөө туршиж үзэхээр шийджээ.
Тэр гутлынхаа улны хээг хөндлөн чиглэлтэй (перпендикуляр) нарийн ховил гарган сийлж үзтэл барьц нь огцом сайжирч, унах нь эрс цөөрсөн байна.
Энгийн мэт энэ туршилт хожим дугуйн хээний загварт шинэ эргэлт авчирсан том нээлтийн эхлэл болсон юм.
Ингээд л “ сайп ” (sipe) төрсөн гэдэг.
Ядаж л түүх нь ингэж ярьдаг.
Барьцтай болох нь
Жон анхандаа хатуу резинэн дугуйн зориулалттай шийдлүүд дээр төвлөрч, 1923 онд АНУ-ын Патент №1452099 -ыг авчээ.
(АНУ-ын Патентийн газрын зураг.)
Ажлын гутлаа сайжруулахаас цааш илүү боломж байгааг Сайп олж харсан байна. Тэр санаагаа тээврийн хэрэгсэл рүү чиглүүлж, 1923 онд хатуу резинэн дугуйн зориулалттай загвараараа АНУ-ын Патент №1452099 -ыг хүртжээ.
Энэ нь түүнийг баян болгосонгүй. Автомашины ертөнц удалгүй агаартай (пневматик) дугуй руу шилжсэн. Гэхдээ түүний олсон зарчим — шинжлэх ухааны хувьд бат бөх байлаа. Ажлын байрнаас төрсөн тэр санаа өнөөдөр ч, бараг зуун жилийн дараа хүртэл дугуйн инженерчлэлийн гол элемент хэвээр байна.
Дугуй өнхрөх үед сайпууд бага зэрэг нээгдэж , хээний төв хэсгээс — резин замтай “ хүрэлцэх талбай ” (contact patch) дээр — ус, шалбааг, нойтон цас, цасыг сувгаар урсган гадагшлуулдаг . Тэр хүрэлцэх талбай хэр хуурай байж чадна, дугуй төдий чинээ их барьц авна.
Чийгийг гадагшлуулахаас гадна сайпууд нь хээг уян налархай болгож, барзгар гадаргуу, жижиг чулуу, овгор товгорыг “даган тэвэрч” өгдөг. Үр дүнд нь бороонд нэвт норсон хурдны зам дээр ч, цастай хөдөө зам дээр ч удирдлага, тогтвортой байдал сайжирна.
Гэхдээ сайп бол барьцын түүхийн зөвхөн нэг хэсэг. Барьцын шинжлэх ухааныг бүхэлд нь ойлгохын тулд бид BFGoodrich Tires-ийн бүтээгдэхүүний дизайны удирдагч Брэндон Стёржис (Brandon Sturgis)-тай ярилцлаа.
Барьц гэж юу вэ?
Барьц гэдэг нь ганц хүч биш — дугуй ба гадаргуу хооронд зэрэг явагдах олон харилцан үйлчлэлийн нийлбэр юм. Хурдасгах, эргэх, өгсүүр авирах үед таны машиныг тогтвортой байлгаж өгдөг зүйл.
BFGoodrich-ийн инженерүүд барьцыг гурван давхарга гэж үздэг:
1) Молекулын түвшний барьц (Molecular Grip)
Энэ нь резиний химийн найрлага дээр оршдог. Бүр толигор гадаргуу дээр ч вулканжуулсан резинэн нэгдлүүд молекулын түвшинд наалдац үүсгэж, төрөлхийн “наалдамхай” чанарыг өгдөг.
2) Микро-механик барьц (Micro-Mechanical Grip)
Дугуйн гадаргуугийн микро бүтэц замын гадаргуугийн бүтэцтэй “таарах”-аас үүсдэг. Ямар ч гадаргуу төгс тэгш байдаггүй — асфальт ч гэсэн. Резиний өчүүхэн “шүд” мэт барзгар хэсгүүд асфальт, хайрганы жигд бус гадаргуутай хоорондоо түгжигдэн холбогдож, бичил хэмжээний атлаа хүчтэй барьц үүсгэнэ — яг л микроскопийн “велкро” шиг.
3) Макро-механик барьц (Macro-Mechanical Grip)
Дугуйн том хэлбэр ба бүтэц -ээс бий болно. Хээний блокууд саад тотгорыг тойрон налархайрах, эсвэл сайпууд нээгдэж бохир, ус, цасыг гадагшлуулах үед дугуй өөрчлөгдөж буй гадаргуу дээр ч барьцаа хадгалж чаддаг.
“Макро-механик барьцын төгс жишээ гэвэл BFGoodrich Mud-Terrain T/A KM3 дугуй агаар даралтаа бууруулсан үед чулуу дээгүүр мөлхөхийг хараарай,” гэж Стёржис хэлэв. “Бид тэр хээний загварыг агаар буулгахад нугарч, атгаж барихуйц байдлаар зохион бүтээсэн. Хадны ирмэгийг атгах гар шиг — саадыг ‘тэвэрч’ барьдаг болохоор дугуйд гайхалтай барьц өгдөг.”
BFGoodrich-д химичид, материал судлаачид, дизайнерууд барьцын өөр өөр түвшин дээр тус тусдаа ажилладаг. Найрлага боловсруулахаас эхлээд бодит нөхцлийн туршилт хүртэл — дугуй Канадын зам, офф-роуд дээр гарахаас өмнө зуу зуун мэргэжилтэн хувь нэмрээ оруулдаг.
Барьцын “багаж хэрэгсэл”
Барьц бий болгох нь нэг сорилт. Харин түүнийг мянга мянган км -ийн турш бороо, хайрга, мөс, шавар дундуур тогтвортой хадгалах нь өөр сорилт. Зам дээрх бүхий л хүчин зүйл — чийгшил, гадаргуугийн ширхэглэл, температур — бүгд барьцад нөлөөлнө.
“Манай хээний загваруудыг ажиглавал бүгдэд нь нэг төрлийн ‘DNA’ мэдэгдэнэ,” гэж Стёржис хэлэв. “Энэ нь зөвхөн харагдах байдлын төлөө биш. Тэр түгжигддэг хийц нь жолооны янз бүрийн өнцөг дээр, олон төрлийн гадаргуу дээр урд чиглэлийн ч, хажуу чиглэлийн ч барьцыг өгдөг. Ийм олон талт байдлыг гаргах амар биш. Тиймээс сайн ажиллаж байгаа шийдлээ бид суурь болгож хөгжүүлдэг.”
Доорх элементүүд нь резиний найрлага дахь “нэгдлүүд” шиг — хоорондоо уялдан ажиллаж байж ямар ч нөхцөлд найдвартай барьц бүрдүүлнэ:
Хээний блокууд ба хээний зураглал (Tread Blocks and Tread Pattern)
Барьцын суурь. Хээний зохион байгуулалт нь дугуй гадаргууг хэрхэн “атгах”-ыг шийднэ. BFGoodrich-ийн terrain төрлийн бүх дугуйд ойролцоо логиктой хээ ашигладаг бөгөөд нойтон хурдны замаас эхлээд хад чулуут авиралт хүртэл олон орчинд хүчтэй “хөшүүрэг” үүсгэхээр зохиогдсон.
Сайпууд (Sipes)
Нойтон, цастай, шалбаагтай үед барьцыг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ сул тал бий — сайп ихтэй дугуй хурдан элэгдэх хандлагатай. BFGoodrich Trail-Terrain T/A дээрх 3D түгжигддэг сайп зэрэг шинэчлэл нь барьцыг хадгалсаар байхад элэгдлийг бууруулахад тусалдаг.
Шавар наалдахгүй хөндлөвчүүд (Mud-Phobic Bars)
Дугуй эргэх үед наалдсан шавар, зөөлөн хөрсийг “салах” боломж олгодог. BFGoodrich Mud-Terrain T/A KM3 дээр байдаг энэ элемент нь шавар бөөгнөрч барьц буурахаас хамгаална.
Уян бүсүүд (Flex Zones)
Хад чулуут газар агаар даралтаа бууруулсан үед дугуйг налархайруулж, харин зам дээр даралтаа хэвийн болгоход тогтвортой байлгахад тусалдаг. KM3-ийн өвөрмөц хээ нь “ шугаман уян бүсүүд ” (Linear Flex Zones) үүсгэж, бат бөх чанарыг алдалгүйгээр гадаргууг даган зохицох боломж өгдөг.
Шүдлэг мөр/ирмэг (Serrated Shoulders)
Дугуйн гадна ирмэг дээр “шүд” нэмснээр хүрэлцэх талбай өсч, барьц нэмэгдэнэ. Энэ нь BFGoodrich All-Terrain T/A KO2-ийн онцлог элемент бөгөөд офф-роуд “хазалт” болон өвлийн барьцаараа алдартай.
Өөрийн (проприетари) хэвний технологи (Proprietary Mold Technology)
Хээ нь хажуу ханын хэсэг рүү илүү өргөн “ороож” сунан байрлах боломжийг олгож, ажиллагаатай гадаргуугийн талбайг нэмэгдүүлдэг.
“Манай дугуйг бусадтай харьцуулбал хээ нь мөр хэсгээрээ доошоо илүү гүн ‘ороосон’ байдгийг анзаарах байх,” гэж Стёржис тайлбарлав. “Тэр нэмэлт ‘талбай’ нь жолоочид хамгийн хэрэгтэй мөчид илүү барьц өгдөг.”
“Хиам яаж хийгддэг вэ?” (How the Sausage is Made)
(BFGoodrich Tires — Зургийн эх сурвалж: MadMedia)
Барьцыг хурлын өрөөнд суугаад “санаад” олчихдоггүй — туршлагаар олж авдаг . Энэ нь химийн ухаан, инженерчлэл, мөн гар хумсанд шороо наалдсан бодит ажил хөдөлмөрийн нийлбэр.
Лабораторид төгөлдөржиж болох ч жинхэнэ шалгалтаа зам дээр өгнө. Тос болсон үйлдвэрийн шалнаас эхлээд хойд нутгийн хөлдүү хурдны зам, байгалийн шавар шавхайтай бартаат жим хүртэл — бодит ертөнц л хамгийн сайн туршилтын талбай хэвээр.
“Зүгээр л ширээний ард суугаад дараагийн агуу дугуйг зохионо гэж байхгүй,” гэж Стёржис хэлэв. “Гадаа гарч, хязгаарыг нь тулгаж, яаж ажиллаж байгааг нь харах хэрэгтэй. BFGoodrich-д дугуйг зохиож буй хүмүүс нь өөрсдөө л талбар дээр нь туршиж үздэг — мотоспортын эвентүүд дээр, бартаат зам дээр, ямар ч төрлийн гадаргуу, нөхцөл дунд.”
Учир нь жинхэнэ барьц гэдэг бол онол биш.
Тэр барьцыг бүтээдэг , туршдаг , амьдрал дээр мэдэрдэг — нэг зам, нэг жим, нэг сорилт бүрийн цаана.