Британий төмөр замыг авто зам болгох гэж оролдсон түүх
ldquo Төмөр замыг хуулах уу авто зам болгох уу rdquo mdash 20 р зууны Британи дахь маргаан өнөөдрийн сургамж 1963 онд Dr Beeching ийн ldquo Beeching axe rdquo төмөр замын сүлжээг танах тайлан гарснаар Британийн төмөр зам ldquo үхлийн хонх rdquo оо сонссон гэж олон хүн боддог Гэхдээ энэ түүхийн

“Төмөр замыг хуулах уу, авто зам болгох уу?” — 20-р зууны Британи дахь маргаан, өнөөдрийн сургамж
1963 онд Dr. Beeching-ийн “Beeching axe” төмөр замын сүлжээг танах тайлан гарснаар Британийн төмөр зам “үхлийн хонх”-оо сонссон гэж олон хүн боддог. Гэхдээ энэ түүхийн уг сурвалж илүү эрт, бүр 1910-ээд онд “мотор машин төмөр замыг орлоно” гэсэн үзэл хэлбэрээр гарч эхэлжээ. 1950–60-аад он гэхэд энэ санаа бүр “төмөр замыг авто зам болгоё” гэсэн кампанит хөдөлгөөн хүртэл болж хүчээ авсан байна.
Доорх нийтлэлээр бид тэр үеийн логик, тооцоолол, бодит үр дүн, мөн өнөөдрийн уншигчдад хэрэгтэй сургамжийг нэг дороос нь харуулъя.
1) “Төмөр замаас зам руу” гэсэн санаа яагаад төрөв?
Дэлхийн II дайны дараа Британи төмөр замаа улсын мэдэлд авч (nationalisation), удалгүй санхүүгийн алдагдал нь том асуудал болсон. Энэ уур амьсгал дунд “төмөр замыг илүү үр ашигтай системээр солих” санаа хүчтэй яригдаж эхэлжээ. Autocar архивын нийтлэлд энэ үеийг “төмөр замын алдагдлыг эдийн засгийн дарамт” гэж шүүмжилж байсан тухай дурддаг.
Гол итгэл үнэмшил нь:
Шинэ motorway дээр автобус/ачааны машин явбал галт тэрэгнээс илүү үр ашигтай.
Төмөр замын “салбар шугамууд” (branch lines) олон, тэднийг асфальтаар “бүрээд” зам болговол улс даяар хурдны сүлжээ тэлнэ.
2) 1955: “Reserved roadway system” буюу төмөр замын даланг зам болгох төлөвлөгөө
Армийн инженер Томас Ифан Ллойд (Thomas Ifan Lloyd) төмөр замын суурь, далан, коридорыг “тусгай зориулалтын авто замын систем” болгож хувиргах боломжийн талаар судалгаа хийж, үүнийгээ 1955 онд инженерийн хүрээнд танилцуулсан тухай баримт бий.
Түүний санаа болон үүнээс урамшсан бүлгүүдийн тооцооллоор:
Рейлсийг хуулж авбал 20,000 миль урт “motorway” (өргөн нь 14–40 фут) гарч ирнэ.
Өртөг нь миль тутам £30,000 гэж тооцож байжээ.
Энэ нь тухайн үеийн “замын эрин” сэтгэлгээтэй төгс нийцсэн, хүмүүсийг үнэмшүүлэхээр “том тоонууд”-тай санаа байв.
3) Эсрэг байр суурь: “Зам ихсэх тусам түгжрэл ч нэмэгдэнэ”
Сонирхолтой нь, тэр үеийн уншигчдын нэг GL Palmer бүр 1950-аад онд л яг өнөөдрийн “induced demand” (зам нэмэх тусам машин нэмэгдэж, эцэст нь түгжрэл буцаад үүсдэг) гэх санаатай тун ойролцоо анхааруулга өгч байжээ:
“Шинэ хувиргасан замууд өөрсдөө тээврийн хэрэгслээр дүүрч, ашиг нь эргэлзээтэй болж магадгүй…”
Өөрөөр хэлбэл, “төмөр замыг зам болгочихвол бүх асуудал шийдэгдэнэ” гэдэг нь бодит амьдрал дээр тийм ч энгийн биш.
4) 1963: Beeching тайлан ба бодит “таналт”
1963 оны 3-р сарын 27-нд “The Reshaping of British Railways” (Beeching Report) нийтлэгдэж, нийт төмөр замын 18,000 милийн сүлжээнээс 6,000 миль -ийг хаах/хуулж хаях зэрэг том хэмжээний таналтыг санал болгосон байдаг.
Тайлангийн гол санаа нь “ашиггүй шугамуудыг танаж, зардлыг бууруулах” байсан ч, дараа нь эдгээр хаалтууд нийгмийн үүрэг (орон нутгийн холболт, жижиг хотуудын хүртээмж гэх мэт)-ийг дутуу үнэлсэн гэж шүүмжлэгддэг.
5) 1983: Serpell Report ба “дахин нэг сүх” гарах шахсан нь
1980-аад он гэхэд British Rail-ийн асуудал бүр дахин хурцдаж, 1983 онд ирээдүйн талаар Serpell Report яригдахад олон нийт хүчтэй дургүйцэж, “дахин нэг удаагийн том таналт болох вий” гэсэн айдас үүссэн байдаг. Парламентын хэлэлцүүлгийн тэмдэглэлд ч энэ тайланг “жишээ хувилбарууд” (illustrative) гэж тодотгон, хаалт яригдаж эхэлсэн нь улс төрийн хувьд маш эмзэг сэдэв байсныг харуулна.
6) Энэ түүх өнөөдөр бидэнд юу хэлж байна вэ?
1) “Нэг тээврийн төрөл нөгөөгөө орлоно” гэдэг хэт шулуун логик
1912 онд “мотор машин төмөр замыг орлоно” гэж хэлж байсан ч бодит амьдрал дээр улс орнууд олон төрлийн тээврийн нийлбэр систем -ээр л үр ашиг гаргадаг. Autocar ч тухайн үед “хамтын ажиллагааны систем” хэрэгтэй гэж маргаж байсныг онцолдог.
2) Дэд бүтэц бол “өнөөдрийн шийдэл” биш, “50 жилийн мөр”
Нэг удаа рейлс хуулж зам болговол эргүүлээд төмөр зам болгох асар үнэтэй, удаан процесс болно. Тиймээс бодлого шийдвэр гаргахад тухайн үеийн санхүүгийн дарамтаас гадна ирээдүйн хотжилт, логистик, ногоон шилжилт зэрэг том зургаар харах шаардлагатай.
3) Зам нэмэхээр “түгжрэл арилдаггүй” байж болно
GL Palmer-ийн анхааруулга өнөөдөр ч үнэний хувьтай: зам нэмэх нь түр зуур амар болгож болох ч, удалгүй машин нэмэгдэж, эргээд түгжрэл үүсэх боломжтой.
Дүгнэлт
Британи “төмөр замыг авто зам болгоё” гэж мөрөөдсөн үе бол автомашины соёл, motorway-ын эрин ид оргилж байсан цаг. Гэвч бодит байдал дээр төмөр замыг танах, замын тээврийг дангаар түлхэх бодлого нь олон нийтийн эсэргүүцэл, бүс нутгийн хүртээмж, эдийн засгийн урт хугацааны үр нөлөө зэрэг олон асуудал дагуулсан.
Өнөөдөр харин дэлхий даяар “шинэ motorway барих” санаа нь “шинэ төмөр зам байгуулах” санаанаас илүү маргаантай сонсогдох нь бий — цаг үе үнэхээр эргэсэн гэсэн үг.